در باب «بيگانگی» و مفهوم فلسفی آن

در باب «بيگانگی» و مفهوم فلسفی آن

(برگرفته از کتاب «فلسفه در عصر ما» ، کپنهاگ 1969)

Alienation_7013214610601962084_n

«بيگانگی» اشاره به فرايندی است که در آن متعلقات ذهن يا انسان برای او ناآشنا و غريب جلوه کند. قدري مشخص تر اين که اين مفهوم به روندی اطلاق ميشود که در آن ساخته و مصنوع ذهن يا انسان وجهی مسقل و جدا از او پيدا كتد و برای او همچون موردی غريب، ناآشنا و بيگانه بنمايد. حسی که در جريان اين فرايند دامنگير انسان ميشود، احساس دربند-بودن يا آزاد-نبودن است.

ويژگی «بيگانگی» تعارض است: انسان دنيای خود را می سازد و از اين طريق خودش و مکنونات درونيش را متجلی و در جهان مادی بروز و ظهور می دهد. تعارض زمانی پديدار ميشود که انسان، در مقام خالق و شکل دهنده ی دنيای خويش، هستی و وجود خود را در دنيای مصنوع خود، نه تنها حس نميكند بلکه آنرا با خود يكسر بيگانه مي بيند.

مفهوم فلسفی «بيگانگی» نخستين بار در اثر معروف هگل “پديدارشناسی روح”(1807) مطرح گرديد. تاکيد هگل بر اين بود که «بيگانگی» همان «از-خود-بيگانگی» است. از نگاه او، انسان نسبت به خودش بيگانه ميشود چون قادر نيست خود را در محيط و اجتماعی که زيستنگاه اوست، ببيند. هگل گامی قاطعانه برميدارد و “بيگانگی” را لحظه يا لمحه ای از جريان سيال روح در نظر می گيرد. روح همان فرايند «از خويش بيگانه شدن، به غير يا ديگری تبديل شدن، و سرانجام نفی کردن اين خود-نبودن يا ديگری-بودن است» . در وهله ی نخست، سخن از “از-خود-برون-شدن” ازطريق بيرونی-شدن-برای-خود است (Entausserung).

منظور از بيرونی-شدن-برای-خود، موضوع يا ابژه ی خود شدن است(Self-objectivation). به اين ترتيب آدمی نسبت به خودش غير يا ديگری يا بيگانه ميشود. نفی و انکار اين غير يا ديگری به معنی نفی و انکار «بيگانگی» است. نفی و انکار اينچنينی بمعنی به-خود-آمدن است در دنيايي که محل زيست ما است، يا به بيان ديگر، تجربه يا رويت خويشتن است در وجود آن ديگری که در برابر ما است. از آنجا که هگل “بيگانگی” و “از-دست-شدن” را با هم در پيوستگی تنگاتنگ می بيند، “بيگانگی” به لحظه ای ضروری از هر شکلی از خود-شکوفايی يا خود-سازی تبديل می شود: روح تنهـــا موقعی به شکوفايی ميرسد که از درون وجود خود به بيرون حرکت کند، از خودش فاصله بگيرد و جدا بشود تا از اين طريق در وجود ديگری به خويشتن خود باز گردد.

در نوشته های دوران جوانی مارکس، و بعدها در “تجزيه و تحليل کالا”ی او در کتاب “سرمــــايه”، تلاشهای او را برای صورتبندی دوباره ی مفهوم “بيگانگی” در نقطه ی مقابل مفهوم هگلی آن می بينيم. مارکس در اين راستا به مفهوم هگلی “کار” متوسل ميشود. هسته ی اصلی اين مساله نزد او با تجزيه و تحليل مفهوم “کار بيگانه شده” مرتبط است: انسان از طريق توليد يک محصول مشخص از خودش فاصله می گيرد و بيرون می آيد(Entausserung). فعاليت و زندگی انسان در جريان توليد به محصول توليد شده منتقل و بخشی از آن ميگردد، جريانی که در آن انسان به گونه ای وارونه طبيعتی را که خود شکل ميدهد و می سازد، از آنِ خود می کند. در “بيگانگی” يا بيگانه شدن انسان اين وضعيت از هم مي گسلد و فرو می پاشد. از آنجا که محصول و وسايل توليد به کسی جز او تعلق دارند، حاصل توليد او نه تنها شيئی بيرونی است، بلکه همچنين چيزی جدا و بيرون و «بی نياز و بيگانه» از او است. شيئی که با تبديل شدنش به يك قدرت مستقل خود او را نيز زير مهار و سلطه خود میبرد. به زبان ديگر ميتوان گفت کار و فعاليت همچون سدی در برابر او قد علم می کند. اين نوع از بيگانگی بدل به بيگانگی اجتماعی می شود، بيگانگی ميان انسانهايی که روابط و مناسبات فی مابين شان را محصولات بيگانه و ناآشنا رقم زده است. مارکس راه حل مساله بيگانگی برخاسته از شرايط اقتصادی را در تغيير شيوه ی کار و توليد ميداند.

مفهوم “بيگانگی” ، با توجه به برخورد دوگانه ی هگل و مارکس با آن و بويژه بدنبال مساعی انجام شده جهت خوانش مارکسيسم به عنوان نگرشی اومانيستی، به موضوع محوری سده ی بيستم تبديل شد. در اينجا با موضوع بحث برانگيزی مواجهه ايم: اين که آيا فعاليت اجتماعی انسان در خود حاوی بيگانگی بنيادی است، و آيا اين شکل از بيگانگی قابل رفع و رجوع است. از سوي ديگر مفهوم “بيگانگی” خود جزو موضوعات اصلی فلسفه های مدرن هستی است که آن را منتج از امکان بنيادی انسان برای زيستنی فاقد اصالت مي شمارند.

(برگرفته از کتاب «فلسفه در عصر ما»، صفحات 224 از بخش لوکاچ، 241-47 از آدورنو، 272 از هابرماس، 356-66 از سارتر، کپنهاگ 1969.، ترجمه: علی يوسفی شمالی)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.